Di tích lịch sử văn hóa, danh lam thắng cảnh xã Chí Minh: Chùa Khánh Vân

Di sản - Văn hóa

01/10/2026

Di tích lịch sử văn hóa, danh lam thắng cảnh xã Chí Minh: Chùa Khánh Vân

1. Tên giọi và lịch sử

Tên thường gọi. Chùa Khánh Vân

Tên sự: Khánh Vân Tự

Tên Nôm. Chùa An Lao

Chùa Khánh Vân là Chùa di tích lịch sử văn hóa cấp Tỉnh của thôn An Lao, xã An Thanh, huyện Tứ Kỳ, tỉnh Hải Dương (cũ) nay là thôn An Thanh, xã Chí Minh, thành phố Hải Phòng.

Trước cách mạnh tháng tám là một chùa cổ làng An Lao, tổng thổ xã An Thanh, huyện tứ kỳ, tỉnh Hải Dương (cũ).

Làng An Lao là một làng cổ có từ thời xa xưa, làng nằm trên một gò đất cao nhô lên giữa vùng chiếm trũng ven sông Hồng. Từ khoảng thế kỷ thứ 16 đến thế kỷ 17, các cụ tổ đã tới đây khai trồng lúa, lập lên làng xóm. Tên của làng An Lao đã thay đổi qua nhiều giai đoạn, ban đầu gọi là làng Cổ, làng Bầu, làng Đống, rồi mới có tên là làng An Lao như ngày nay.

Chùa Khánh Vân là một chùa cổ có từ thời xưa để lại, các cụ trong làng không nhớ rõ ngày lập chùa, chỉ nhớ nó có tuổi đời khoảng 250 – 300 năm. Chùa ban đầu được các cụ trong làng dựng lên bằng đá, diện tích nhỏ, để thờ các vị thần phật và không rõ tên gọi. Đến năm 1804 chùa được tôn tạo và trùng tu, mở rộng diện tích xây dựng. Chùa được xây với kiến trúc nền đá, nhà gỗ. Các chân cột được kè đá điêu khắc thủ công. Các cột kèo và vách được dựng bằng gỗ lim cũng được điêu khắc thủ công tinh sảo. Mái lợp ngói đỏ bằng đất lung. Chùa cũng lần đầu tiên được đặt tên là chùa Khánh Vân.

Trước cách mạng tháng Tám năm 1945, chùa Khánh Vân thuộc xã An Thanh gồm 3 thôn: An Lao, An Định, Thanh Kỳ, cũng là nơi hoạt động cách mạng của xã Tân Dân (là xã An Thanh cũ) thường trú tại chùa.

Sau Cách mạng tháng Tám, chùa vẫn giữ tên là chùa Khánh Vân đến tận ngày nay, vẫn thuộc thôn An Thanh, xã Chí Minh, thành phố Hải Phòng. Là một ngôi chùa linh thiêng thờ phụng nhiều vị thần phật, thánh thần, được người dân tín ngưỡng và cúng bái hàng năm, hàng tháng.

Làng cổ An Lao là một ngôi làng có truyền thống chăm chỉ, hiếu học. Làng phát triển đến năm 2025 đã có 584 hộ gia đình sinh sống, với 1937 nhân khẩu. Đối với người dân thông An Lao, chùa Khánh Vân là nơi tập chung tín ngưỡng tôn giáo quan trọng. Hàng năm người dân trong thôn đều tổ chức lễ hội dâng hương vào tháng giêng, là một lễ hội tượng chưng cho tinh thần đoàn kết, cùng nhau xây dựng làng, cầu phúc cho dân làng bình an, an cư lập nghiệp.

2. Địa điểm di tích

Chùa nằm trên gò đất cao của Thôn An Lao (nay là thôn An Thanh), với địa hình thôn có phía Đông là vùng bãi bồi của sống Thái Bình, phía Nam là sông Luộc giáp thôn An Hộ, phía Tây giáp thôn Bình Hàn xã Cộng Lạc (nay là xã Lạc Phượng).

Chùa Khánh Vân cổ ngày xưa nằm trên khuôn viên của gò đất cao, diện tích rộng khoảng 17 mẫu, với nhiều kiến chúc cổ gồm chùa cổ, giếng cổ, hệ thống các ao cổ, nhiều cây cổ thụ trọng đó có cây đa cổ thụ tuổi đời hàng trăm năm tuổi, và bàn đá cổ dưới gốc cây đa, cùng các điền viên rộng lớn xung quanh chùa.

Từ sau cách mạng tháng 8 năm 1945, khi nước Việt Nam dân chủ cộng hòa được thành lập, nhà nước tiến hành công cuộc cải cách ruộng đất, chia lại ruộng đất cho nhân dân. Và sau cách mạng văn hóa những năm 70 và 80, các khuôn viên điền viên quanh chùa được thu hẹp để nhượng đất cho người dân sinh sống và gieo trồng cây trái. Các ao quanh chùa được giao cho người dân nuôi cá. Khuôn viên chùa thu hẹp chỉ còn khoảng 580m2.

3. Niên đại di tích:

- Tương truyền được xây dựng vào năm Gia Long thứ 5 (1806), trùng tu vào năm 1922.

Căn cứ vào hệ thống bia ký, trụ thiền đài, và 2 quy mô kiến trúc của di tích, chùa Khánh Vân được xác định là một chùa cổ đã được bảo tồn qua nhiều thế kỷ trước khi được tu bổ và đặt tên thành chùa Khánh Vân vào thế kỷ 18.

Kể từ thế kỷ thứ 18 cho đến nay, chùa đã được tu xửa và bảo dưỡng nhiều lần, tuy nhiên chùa vẫn giữ được những nét kiến chúc cổ nguyên vẹn xưa gồm:

- Đường đi đến di tích:

+ Từ phường Hải Dương, đi theo quốc lộ 391 khoảng 22 km đến ngã ba Hải Tân, rẽ trái theo hướng công an xã, đi tiếp 3 km, rẽ phải 500 m, rẽ phải 100m là đến chùa Khánh Vân (bên trái đường).

+ Đường nhựa rộng rãi, phù hợp với mọi phương tiện giao thông.

[Bổ sung]: Đến năm 2025, xã An Thanh (cũ) đã phát triển thêm mô hình nông nghiệp bền vững và du lịch sinh thái, với chùa Khánh Vân là điểm đến văn hóa nổi bật.

4. Các lần trùng tu, tôn tạo:

Từ những năm 1990 cho đến nay, chùa được khôi phục là nơi thờ cúng thần phật, là trung tâm của các hoạt động tín ngưỡng trong thôn.

Từ năm 2019 đến năm 2022, được sự nhất trí của các ban lãnh đạo các cấp, và sự đồng lòng của nhân dân thôn An Lao (cũ), chùa tiếp tục được tôn tạo và trung tu.

5. Bố cục không gian kiến trúc của di tích (quy mô, hình thức, cảnh quan ...)

- Tương truyền được xây dựng vào năm Gia Long thứ 5 (1806), trùng tu vào năm 1922.

Kể từ thế kỷ thứ 18 cho đến nay, chùa đã được tu xửa và bảo dưỡng nhiều lần, tuy nhiên chùa vẫn giữ được những nét kiến chúc cổ nguyên vẹn xưa gồm

- Một ngôi chùa nhỏ có diện tích 144 m2 được xây dựng theo kiến trúc chữ Đinh bao gồm 5 gian tiền đường và 3 gian hậu cung.

- Chùa được xây dựng bằng gỗ lim, cột kèo được điều khắc hoa văn tinh sảo. Các kèo cột và chuyền chống cột được khắc dấu vuông.

- Điểm đặc biệt của ngôi chùa là ngoài các cột lim thì còn có 6 cột bằng đá. Chùa được lợp bằng ngói mũi. Nóc chùa được đắp 2 còn rồng, kỹ thuật tinh sảo. 2 bên chùa đắp 3 bức tranh cổ.

- Tháng 12/ 2019 chùa được cấp phép tu sửa lớn, được người dân ủng hộ đất để khôi phục lại một phần hiện trạng khuôn viên chùa cổ xưa, nhưng vẫn giữ được kiến trúc cũ và tất cả đồ thờ trong chùa.

- Trong chùa còn có 1 quả chuông cổ nặng 75kg, được trạm khắc hoa văn tinh sảo. Thân chuông còn khắc dòng chữ: “Hoàng Thừa Thiên Trị Lục Liên, Tức Thú Ngọ Thật Thất Nhật. Cát Nhật Lương Thời”.

- Toàn bộ diện tích chùa rộng 2.160 m2, là đất đã có sổ đỏ, được xây dựng cổng chính hướng Tây và tường bao xung quanh khuôn viên lợp ngói.

- Bên ngoài khôn viên là 1 cây đa cổ thụ đã được trồng hàng trăm năm cùng với thời gian lập chùa. Dưới gốc đa có 1 bàn đá cổ, về sau được thờ phụng và trở thành một miếu đá cổ thờ ngoài trời.

6. Nhân vật được thờ, sự kiện liên quan đến di tích

- Gian hậu cung chùa thờ Tam Thế Phật, tượng Bổn Sư Thích Ca Mâu Ly. Hai bên thờ 2 vị bồ tát là Văn Thù Bồ Tát và Phổ Hiền Bồ Tát, Tòa Cửu Long, Bảy Vị Phật Rước Sư.

- gian ngoài thờ.

+ Gian giữa thờ Bồ Tát Chuân Đề

+ Bên phải thờ Ngài Thư Diện, ban Đức Ông

+ Bên trái thờ Ngài Hộ Pháp, Đức Thánh Hiền, Ngài Địa Tạng

- Khuôn viên chùa có tháp sá lợi của Vị Sư Tổ tên là Quang Giáo Ninh. Bên cạnh tháp còn có 1 bia đá, bốn mặt bia đều khắc chữa cổ và một dòng chữa “Lưu Truyền Vạn Đại”.

- Trước sân chùa được lát gạch, có tượng phật Di Lặc, tượng quan thế âm Bồ Tát và một đài sen ao cá.

- Hậu viên chùa có 5 gian nhà khác và 1 nhà thờ tổ 5 gian, được lợp bằng ngói mũi đỏ. Bên trong thờ:

+ Chính giữa thờ tượng Bồ Đề Đạt Ma bằng đá.

+ Bên trái thờ Mẫu.

+ Bên phải thờ đức thánh Trần.

Ngoài ra trong chùa hiện vẫn còn thờ 1 vị sư Tổ, người có công xây dựng và chăm lo phật pháp và trông nom chốn cửa chùa.

Chùa Khánh Vân cất giữ và thờ phụng 5 sắc phong của các đời vua ban bao gồm (Các sắc phong đã bị mất từ lâu).

- Sắc phong đời vua Tự Đức lục niên

- Sắc phong đời vùa Duy Tân tam niên.

- Sắc phong đời vua Khải Định lục niên.

- Sắc phong đời vua Khải Định cửu niên.

7. Lễ hội tại di tích (Thời gian, hình thức biểu đạt và những hoạt động tín ngưỡng dân gian chính trong lễ hội)

- Hàng năm chùa đều tổ chức ngày Lễ dâng hương vào ngày 4 tháng giêng, cầu cho quốc thái dân an.

- Chùa Khánh Vân tổ chức nhiều lễ hội văn hóa cổ xưa, như lễ hội thể thao, chọi gà, vật, bóng chuyền, cờ tướng, tổ chức văn nghệ và văn hóa của Làng.

- Phong tục:

+ Người dự tế phải tắm gội sạch sẽ, nếu phạm lỗi phải nộp vạ (trầu cau).

+ Người 54 tuổi chuẩn bị lễ vật (lợn, xôi) cúng Thánh, làm cỗ khao làng.

8. Các hiện vật tiêu biểu tại di tích (thống kê các cổ vật, bảo vật quốc gia hiện có tại di tích)

Trải qua thời gian hàng trăm năm tồn tại, với 2 cuộc chiến lớn với thực dân Pháp, đế quốc Mỹ, và phong trào cách mạng văn hóa, nhiều hiện vật trong chùa đã bị trộm cắp hoặc bị phá hủy, xong chùa vẫn giữ lại được một số hiện vật như:

Một số pho tượng cổ bằng gỗ, bằng đá hoặc bằng đồng từ thế kỷ 18;

+ Tượng Phật Gỗ;

+ Trùy Đồng;

+ Nhật Đá;

+ Bia Đá;

+ Miếu Đá;

+ 5 sắc phong của các đời vua triều Nguyễn.

Căn cứ vào hệ thống bia ký, trụ thiền đài, và quy mô kiến trúc của di tích, chùa Khánh Vân được xác định là một chùa cổ đã được bảo tồn qua nhiều thế kỷ trước khi được tu bổ và đặt tên thành chùa Khánh Vân vào thế kỷ 18.

- Kể từ thế kỷ thứ 18 cho đến nay, chùa đã được tu sửa và bảo dưỡng nhiều lần, tuy nhiên chùa vẫn giữ được những nét kiến chúc cổ nguyên vẹn xưa.

- Một ngôi chùa nhỏ có diện tích 144 m2 được xây dựng theo kiến trúc chữ Đinh bao gồm 5 gian tiền đường và 3 gian hậu cung.

- Chùa được xây dựng bằng gỗ lim, cột kèo được điều khắc hoa văn tinh sảo. Các kèo cột và chuyền chống cột được khắc dấu vuông.

- Gian ngoài thờ.

+ Gian giữa thờ Bồ Tát Chuẩn Đề

+ Bên phải thờ Ngài Thư Diện, ban Đức Ông

+ Bên trái thờ Ngài Hộ Pháp, Đức Thánh Hiền, Ngài Địa Tạng

- Khuôn viên chùa có tháp sá lợi của Vị Sư Tổ tên là Quang Giáo Ninh. Bên cạnh tháp còn có 1 bia đá, bốn mặt bia đều khắc chữa cổ và một dòng chữa “Lưu Truyền Vạn Đại”

- Trước sân chùa được lát gạch, có tượng phật Di Lặc, tượng quan thế âm Bồ Tát và một đài sen ao cá.

- Hậu viên chùa có 5 gian nhà khác và 1 nhà thờ tổ 5 gian, được lợp bằng ngói mũi đỏ. Bên trong thờ:

+ Chính giữa thờ tượng Bồ Đề Đạt Ma bằng đá.

+ Bên trái thờ Mẫu.

+ Bên phải thờ đức thánh Trần.

- Toàn bộ diện tích chùa rộng 2.160 m2, là đất đã có sổ đỏ, được xây dựng cổng chính hướng Tây và tường bao xung quanh khuôn viên lợp ngói.

- Chùa Khánh Vân từng được các nhà khảo cổ và các cơ quan văn hóa tỉnh về nghiên cứu quy môt kiến trúc, hệ thống tượng phật.

- Chùa đã được sở văn hóa tỉnh Hải Dương (cũ), Ủy ban nhân dân tỉnh Hải Dương (cũ) công nhận là di sản văn hóa kiến trúc cấp tỉnh, cấp ngày 3 tháng 11 năm 2008, do chủ tịch Dương Văn Thái ký quyết định.

9. Hiện trạng sử dụng đất tại di tích (Nêu rõ tổng diện tích đất, loại đất (TIN, TON, TSN…), đã có giấy chứng nhận QSD đất? có bản đồ khoanh vùng bảo vệ? có tường bao bảo vệ? Có sự tranh chấp đất đai hay không?)

- Đất tín ngưỡng: KV I:330; KV II:482; Chưa có giấy chứng nhận; Nhưng có trên Bản đồ đất thổ cư của xã.

- Đã có tường bao bảo vệ

- Không có tranh chấp.

10. Tập ảnh màu khảo tả di tích (Từ 8 - 10 ảnh, ảnh chụp tổng thể di tích, các cấu kiện kiến trúc, hệ thống di vật, cổ vật có giá trị tại di tích…)